در روزهاي اوليه كه دعوت اسلام و علني شدن تعاليم پيامبر اكرم(ص) صورت گرفت، وسايل نگارش قرآن فراگير نبود؛ خط آن زمان (خط كوفي) بسيار ساده بود و نقطه و اعراب نداشت. چاره‌اي نبود جز آن كه مسلمانان بايد آيات قرآن را به خوبي به ذهن خود مي‌سپردند و بر اساس آنچه به ذهنشان سپرده بودند، آيات الهي را تبليغ مي‌كردند.

اولين كسي كه قرآن را حفظ كرد، رسول اعظم اسلام(ص) بود. آن بزرگوار قرآن را از طريق عادي حفظ نكرد زيرا اگر همانند هر انساني كتاب آسماني را حفظ مي‌كرد، احتمال خطا و اشتباه بخصوص با گذشت زمان فراهم مي‌شد، در صورتي كه پيامبر(ص) به عنوان حامل پيام الهي نبايد كوچك‌ترين و كم‌ترين خللي در حفظش ايجاد مي‌شد. اما از جمله مهم‌ترين صحابه پيامبر اكرم(ص) كه بنا بر نقل منابع و كتب مختلف، قرآن را حفظ كرده است، مي‌توان به امام علي (ع) اشاره كرد. البته تعداد حافظان قرآن در صدر اسلام بسيار زياد بودند[1] و همين مسأله باعث شد، متن و قرائت قرآن در طي ساليان متمادي و سينه به سينه، به نسل‌هاي بعدي منتقل شود و چيزي از آن كم نشود.
در طول تاريخ اسلام، حفظ قرآن رشد وسيعي در بين طبقات مختلف مردم داشته است. شاید پرسیده شود: در آغـاز بـعـثـت پيامبر(ص )براى حفظ قرآن از تحريف و نابودى، راهى جز به خاطر سپردن آيات اللهى وجود نداشت، ولى اكنون كه چاپ و نشر به پيشرفتى باور نكردنى دست يافته، چرا از حفظ قرآن سخن مى گوييم؟ در پـاسـخ به اين پرسش بايد گفت : كلام اللهى تنها براى جلوگيرى از تحريف و نابودى بخاطر سـپـرده نمى شد تا با پيشرفت صنعت چاپ حفظ بيهوده جلوه كند؛ اين امر انگيزه هاى گوناگون دارد كه برخى از آن ها عبارتند از :

الف. جلوگيرى از تحريف قرآن:

چنان كه می دانید، در صدر اسلام آيات قرآن به صورت پراكنده و بر پوست، استخوان هاى شانه و دنـده هـاى جـانوران، چوب هاى درخت خرما، سنگ هاى سفيد، كاغذ و پارچه ثبت مى شد و احـتـمـال نـابودى يا تحريف كلام اللهى همواره وجود داشت .در اين موقعيت، پيامبراسلام (ص ) مسلمانان را به حفظ قرآن سفارش كرد و حتى گروهى را برگزيد تا بدين كار پردازند.

ب. عمل به قرآن:

يـكـى از اهـداف حـفظ آيات قرآن، عمل به مضامين آن است. وقتى انسان كلام وحى را به خاطر مـى سـپـارد، نـاخود آگاه جانش تاثير مى پذيرد و او را در مسير عمل به دستورهاى خداوند پيش مـى برد (پاداش بسيار حافظان قرآن كه در برخى از روايات به چشم مى خورد، بدين جهت است). چنان كه صحابه اى مانند عـثمان و عبداللّه بن مسعود گفته اند: «چون ده آيه از رسول خدا(ص )مى آموختيم تا آن ها را بـه طـور كـامـل به خاطر نمى سپرديم و عمل نمى كرديم , به فراگيرى آيات ديگر نمى پرداختيم.»

ج.بهره مندى از عبادت:

در آيـيـن اسـلام، بـه خاطر سپردن آيات قرآن، عبادتى مهم به شمار مى رود و پاداش دارد .بيش تر روايـاتـى كه درباره ى ارزش واهميت حفظ قرآن ذكر شده است، نگاه ابزارى ندارد و حفظ را تنها بـراى جـلوگيرى از تحريف عبادت نمى شمارد، در نگاه معصومان (ع) نفسِ به خاطر سپردن آيات اللهى، عبادت است و پاداش دارد:

« امام صادق ( ع ) مى فرمايد: اللهم فحبب الينا حسن تلاوته و حفظ آياته. »[2]

ايـن دعـا نشان مى دهد كه نفس  تلاوت قرآن و حفظ آن، محبوب حضرت(ع) است و امام ششم (ع) به خاطر سپردن آيات اللهى را (بى توجه به مسأله ى تحريف) از حضرت احديت در خواست مى كند. مـرحوم طبرسى در كتاب مكارم الاخلاق، بابى با عنوان « صلاه حفظ القرآن» دارد كه نشان مى دهد، حفظ قرآن ذاتاً ارزشمند است و از عبادات شمرده مى شود .

فضیلت تلاوت و حفظ قرآن:

قرآن مائده ای است آسمانی و جاودانی که پروردگار هستی آن را در برابر اهل زمین گسترد، تا هرکس به قدر ظرفیتی که دارد، از آن بهره مند گردد. تلاوت و حفظ قرآن کریم از نظر تأثیر گذاری بر زندگی فرد، به دو جهت قابل بررسی است:

الف: برکات معنوی:در خصوص برکات معنوی تلاوت قرآن، آیات[3] و احادیث[4]، مفصل بیان شده اند. سفارش به حفظ آیات[5]، بررسی وضعیت حافظ در آخرت[6]، آثار بودنِ با قرآن[7] و ...، انگیزه ی انسان را تقویت می کند و به خاطر حجم بالای مطالب در این زمینه و اختصار این مقال، از ذکر آنها خودداری نموده و خواننده را به مطالعه در این زمینه دعوت می نمایم.

ب: برکات دنیوی : در این زمینه نیز خود قرآن کریم و اهل بیت عصمت و طهارت (ع) مطالبی را به کثرت نقل کرده اند. قرآن تنها برکات معنوی ندارد بلکه راه گشای مشکلات زندگی دنیوی انسانها نیز هست. بررسی زندگی افراد قبل و بعد از آشنایی با قرآن و حفظ آن، و نگاهی به آثار شگرف قرآن در زندگی انسانها، حافظ را در این راه ثابت قدم می کند. لذا به برخی از آثار بودن با قرآن بنا به اختصار اشاره می گردد و البته آنچه بیان می شود تمامی آثار دنیوی انس با قرآن نیست بلكه آثار بسیاری نیز در روایات امامان معصوم(علیهم السلام) كه مفسران مكتب نبوی هستند منعكس شده كه این مقام به آن نپرداخته است.

برخی آثار دنیوی انس با قرآن

1) نجات از فتنه ها: زندگی آدمی همواره مملو از دردها، رنجها، دشواری ها و فتنه هاست كه آدمی را در حل و رفع آن حیران می كند آنجا كه دست هیچ درمانگر و روانشناسی به آن نمی رسد و چاره ساز آن نیست در چنین شرایطی پیامبر اعظم كه طبیب دردهای بشریت و در جستجوی در دهای اوست تا آن را مرهم نهد: «طبیب دوار بطبه» می فرماید: اذا التبست علیكم الفتن كقطع اللیل المظلم فعلیكم بالقرآن فانه شافع مشفع... فیه مصابیح الهدی و منار الحكمه: آن گاه كه فتنه ها چون پاره های شب تار بر شما پوشیده شد به قرآن تمسك كنید كه آن شفیعی است كه شفاعتش پذیرفته می شود... در آن چراغهای هدایت و نشانه های حكمت است...

2) دوای دردها: همان گونه كه تن آدمی دردمند می گردد و نیازمند مداواست،قلب و روح آدمی نیز دچار درد، مرض و آسیب می شود. قرآن كریم درباره منافقان می فرماید:« فی قلوبهم مرض» در قلبهایشان مریضی است، حقیقت آنست كه دردهای روحی، بسیار عمیق تر و عدم مداوای آن اثرات جبران ناپذیری بر زندگی آدمی و سعادت وی می گذارد. خداوند قرآن كریم را مایه «شفا»ی دردها معرفی كرده می فرماید: وننزل من القرءان ما هو شفاء و رحمه للمومنین ولایزید الظالمین الاخسارا

تكبر و خود برتربینی، حسد و ظلم و تجاوز و فتنه گری، سركشی، طغیان و شرك و بسیاری ازدردهای امروز جوامع بشری، ریشه در دور افتادن از تعالیم قرآن و دین دارد كه متاسفانه بسیاری از مسلمین نیز با وجود داشتن نسخه شفابخش، گرفتار پاره ای از این دردها هستند.

از پیامبراكرم(ص) درباره كاركرد شفابخشی قرآن روایت شده كه: من لم یستشف بالقرآن فلا شفاه الله: هركس به قرآن شفا نجوید خداوند شفایش ندهد. در روایتی دیگر می فرمایند:«القرآن دواء: قرآن دواست.

شفابخشی قرآن فقط مربوط به دردهای روحی نیست بلكه روایات بسیاری از پیامبر و معصومین وجود دارد كه بر نقش و تاثیر قرآن در بهبود دردهای جسمی تاكید می كند در فضیلت تلاوت سوره فلق و ناس آمده است كه روزی پیامبر شدیداً بیمار شد در این هنگام جبرئیل امین و میكائیل نزد آن حضرت آمدند. جبرئیل نزد سر آن جناب نشست و میكائیل نزد پای او، جبرئیل سوره مباركه فلق و میكائیل سوره شریفه ناس را تلاوت كرد و پیامبر را به این وسیله در پناه خداوند قرار داد و پیامبر با این تلاوت شفا پیدا كرد و سالم گردید.

از امام صادق(ع) روایت شده كه مردی درمحضر رسول اكرم از درد سینه خود شكایت كرد. حضرت فرمود. به قرآن كریم شفا بجوی. زیرا خدای عزوجل می فرماید: «و شفاء لما فی الصدور»؛ و شفایی است برای (دردهایی) كه در سینه هاست.

البته باید نكته ای را درباره شفا بخشی قرآن گوشزد كنیم كه شفابخشی قرآن نیز مانند دعا كردن دارای شرایط و مصالحی است كه گاه عدم وجود آن شرایط یا عدم مصلحت الهی در استجابت دعا موجب به تأخیر افتادن درمان با دعا می گردد.

3) نشستن برسفره ضیافت الهی: انسانی كه با قرآن مأنوس است و آن را همنشین خویش ساخته، خود را بر خوان رنگارنگ و بی نظیری می بیند كه میزبان آن خداست، خدایی كه غنی و بی نیاز است «ان الله هو الغنی الحمید» وكریم و بخشنده «فان ربی غنی كریم» و توانا بر ارائه تمام حوایج و خواسته ها وهو علی كل شی ء قدیر

چگونه ممكن است آدمی بر سرچنین سفره ای حاضر شود و بی توشه دست خالی برگردد.

پیامبراكرم می فرماید: القرآن مأدبه الله فتعلموا من مأدبته ما استطعتم: قرآن سفره ضیافت الهی است پس تا می توانید از سفره ضیافت او فرا گیرید.

براین اساس است كه از نخستین روزهای نزول قرآن تاكنون هركس به فراخور حال و نیاز و استعداد خویش از آن كسب معرفت نموده است. عارفان، فیلسوفان، متكلمان، علمای اخلاق،خطیبان و سخنوران، اهل بلاغت و فصاحت، روانشناسان، مورخان، جامعه شناسان، حقوقدانان، همه و همه آنگاه كه در برابر قرآن زانو زده و سر بر آستان مقدسش ساییده اند خود را در برابر اقیانوس بی كرانه ای دیده اند كه آنچه از آن نوشیده اند را تنها جرعه ای از دریای عظمت قرآن وصف كرده اند. از این رو میلیونها كتاب، مقاله و رساله تحقیقی در موضوعات آن نوشته شده و می شود و از همین روست كه پیامبر در وصف قرآن می فرماید كه:«عمیق بحره لاتحصی عجائبه و لایشبع منه علماوه: دریای عمیق است كه شگفتیهای آن (قرآن) بیشمار و عالمانش از آن سیر نمی شوند.

در روایتی دیگر پیامبر به دانشمندان و علم دوستان توصیه می كنند كه:من اراد علم الاولین و آلاخرین فلیثور القرآن: هر كه خواهان علم پیشینیان و آیندگان (از اول تا آخرین) است در قرآن كاوش و تأمل كند.

آری قرآن تاریخ اقوام بسیاری را همراه با عوامل سعادت و شقاوت آنها بیان می كند كه سیر در احوالات و پندپذیری از آن زمینه سعادت آدمی را فراهم می سازد.


 


[1] . نام گروهى از حافظان صدر اسلام چنين است :

الف ) حافظان مهاجر : على (ع ), طلحة بن عبيداللّه , سعد بن ابى وقاص , عبداللّه بن مسعود, حذيفة بن يمان , سالم مولى ابى حذيفه ,ابوهريره , عبداللّه بن سائب، عبداللّه بن عباس , عبداللّه بن عمر, عبداللّه بـن عـمـرو بـن عـاص , عبداللّه بن زبير, تميم بن اوس , عقبة بن عامر, عمرو بن عاص و ابوموسى اشعرى.

ب ) حافظان انصار ابـى بن كعب: معاذ بن جبل، ابوحليم معاذ،  زيد بن ثابت، سعدبن عبيد، مجمع بن جارية، انس بن مـالـك، ابوزيد بن قيس بن السكن، عبادة بن صامت، ابوايوب، ابوالدرداء، فضالة بن عبيد و مسلمة بن مخلد.

ج )حافظان زن:  عائشه , حفصه , ام سلمة و ام ورقه .

د) حافظان مشهور عصر نبوى: على (ع ), ابى بن كعب , ابوالدرداء, معاذبن جبل, زيدبن ثابت ,عبداللّه بن مسعود, عثمان و ابوموسى اشـعـرى در شـمـار حـافـظـان مـشهور روزگار رسول خدا(ع ) جاى داشتند. ابن سينا دانشمند نامى قرن پنجم هجرى - كه در پزشكى ,فلسفه و...سرآمد عصر خود بود، پيش از ده سالگى قرآن مجيد راحفظ كرد. سـيـد بـن طاووس يكى از دانشمندان شيعى است، او از شاگردان خواجه نصيرالدين طوسى و علامه حلى است و در يازده سالگى تمامى قرآن را به خاطرسپرد.

رودكى اين شاعر پرآوازه ى سده ى چهارم ايران , در عصر سامانيان مى زيست. رودكى از نعمت بينايى بى بهره بود, ولى در هشت سالگى تمام قرآن را حفظ كرد.

حافظ شيرازى ايـن شاعر و دانشمند ايرانى , در نهايت فقر و تنگدستى به فراگيرى دانش پرداخت .او تمامى قرآن را با چهارده قرائت از حفظ بود.

ناصر خسرو ابو معين ناصرخسرو قباديانى، در 9سالگى قرآن و بسيارى از احاديث را حفظ كرد.

ابـوالفتح ابن اثير جزرى از دانشمندان مذهب شافعى است .او در فنون انشا و كتابت مهارت بسيار داشت و قرآن را در كودكى حفظ كرده بود.

فرزدق ايـن شـاعر شيعى عصر بنى اميه , از اصحاب امام سجاد (ع) بود.پدرش او را در كودكى نزد على (ع ) آورد و گـفـت : فـرزنـدم شـاعـراسـت .على (ع ) فرمود: او را قرآن بياموزكه بهتراز شعر است .اين سخن چنان در فرزدق اثر كرد كه بر خود قيدهايى بست و سوگند خورد تا قرآن را حفظ نكند آن ها را نگشايد.به اين ترتيب , همه ى قرآن رابه خاطر سپرد.

[2]. « خداوندا، نیکو تلاوت کردن قرآن و حفظ آياتش را، براى ما دوست داشتنى فرما»[2] . اصول کافی،جلد 2، صفحه 417.

[3] . فاطر/29« کسانیکه کتاب خدا را می خوانند و نماز می گذارند و از آنچه روزیشان کرده ایم، پنهان وآشکار انفاق می کنند، به تجارتی دل بسته اند که در آن زیانی نیست.» و نیز می فرماید: « الا بذکر الله تطمئن القلوب» رعد/28

[4] .پیامبر اکرم(ص): «خَیرُکـُم مَن تـَعَلـَّمَ القرآنَ و عَلـَّمَهُ ، بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران نیز یاد بدهد.»

[5] . پیامبر اکرم(ص): « اَشرافُ ا ُمَّتی ِ حَمَلـَة ُ القرآن ِ و اصحابُ اللیل ِ ، برگزیدگان امت من دو گروهند: حافظان قرآن و شب زنده داران.»

( بحار الانوار/ 117:92)

[6] . امام صادق(ع):« قرآن بخوانید و آن را به قلب خود بسپارید زیرا خداوند تعالی، قلبی که قرآن را در خود جای داده باشد، عذاب نمی فرماید.»

( اصول کافی، ج 2، ص 417)

[7] .امام صادق(ع): « الحافظـُ لِلقرآن ِ وَ العامِلُ بـِهِ مَعَ السَّفـَرَةِ الکِرامِ البَرَرَةِ ، حافظ قرآنی که عامل بدان نیز هست، همنشین فرشتگان شایسته ی حق است.»

(جامع الاخبار و الاثار، 379:1)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2910 :تعداد دفعات بازید



 بخشها
 
© 2010 Quran-Times team, All Rights Reserved.